Artur Rəsizadə Təhsil Nazirliyi ilə bağlı qərar verdi

2014/07/12 13:15
Artur Rəsizadə Təhsil Nazirliyi ilə bağlı qərar verdi

artur-rasizadeNazirlər Kabineti 2011-ci il 15 iyul tarixli 118 nömrəli qərarı ilə təsdiq edilmiş «Azərbaycan Respublikası Təhsil Nazirliyinin strukturuna daxil olmayan tabeliyindəki qurumların Siyahısı”nda dəyişikliklər edilməsi ilə bağlı qərar verib.

Dəyişikliyə əsasən «Ümumi təhsil müəssisələri (ibtidai, orta və tam orta ümumtəhsil məktəbləri, ümumtəhsil internat məktəbləri, xüsusi məktəblər və xüsusi internat məktəbləri, sağlamlıq imkanları məhdud uşaqlar üçün xüsusi məktəblər və internat məktəbləri, xüsusi qayğıya ehtiyacı olan uşaqlar üçün müəssisələr, istedadlı şagirdlər üçün məktəblər, gimnaziyalar, liseylər və digər müəssisələr)” bölməsinə aşağıdakı məzmunda 59-cu hissə əlavə edilsin:

«59. 23 nömrəli tam orta məktəb”.

Eyni zamanda «Təsərrüfathesablı təşkilatlar” bölməsinin 4-cü hissəsi ləğv edilib.

«Elektron məhkəmə» ədalət mühakiməsinə vətəndaş etimadının artmasına xidmət edir

2014/07/10 15:17
«Elektron məhkəmə» ədalət mühakiməsinə vətəndaş etimadının artmasına xidmət edir

Fikret MammadovSon dövrlər  mətbuatda Məhkəmə-Hüquq Şurasının geniş iclasının keçirilməsi, ölkə Prezidenti cənab İlham Əliyevin «Elektron məhkəmə» informasiya sisteminin yaradılması haqqında 13 fevral 2014-cü il tarixli Sərəncamından irəli gələn məsələlərin müzakirə edilməsi barədə məlumat yayılmışdı. Bununla əlaqədar ədliyyə naziri, Məhkəmə-Hüquq Şurasının sədri Fikrət Məmmədova müraciət edib məhkəmə fəaliyyətinin müasirləşdirilməsi üzrə ölkəmiz üçün mühüm əhəmiyyət kəsb edən həmin məsələlərə dair fikirlərini öyrənmək istədik. 

- Fikrət müəllim, dövlət başçısının «Elektron məhkəmə» informasiya sisteminin yaradılması haqqında Sərəncamını şərtləndirən amillər və onun məhkəmə fəaliyyətində hansı dəyişikliklərə səbəb olacağı barədə fikirlərinizi bölüşmək istərdik.

Ədalət mühakiməsinin səmərəliliyinin artırılması üzrə əsası ümummilli lider Heydər Əliyev tərəfindən qoyulmuş və cənab Prezidentin bilavasitə rəhbərliyi ilə davam etdirilən məhkəmə islahatları çərçivəsində əhaliyə səmərəli xidmət göstərilməsinə, bu zaman korrupsiyaya şərait yaradan halların aradan qaldırılmasına və vətəndaş məmnunluğunun artırılmasına xüsusi önəm verilir.

Müasir informasiya texnologiyalarının inkişafı üzrə Dövlət Proqramlarının qəbulu (Elektron Azərbaycan), ölkə Prezidenti cənab İlham Əliyevin 23 may 2011-ci il tarixli Fərmanı ilə əhaliyə elektron xidmətlərin göstərilməsinə başlanılması və onun günbəgün genişləndirilməsi, korrupsiya ilə mübarizədə ölkə prezidentinin təşəbbüsü ilə yaradılaraq Azərbaycanın milli brendinə çevrilmiş və əhalinin böyük etimadını və rəğbətini qazanmış «ASAN» xidmətin təsis edilməsi vətəndaş-məmur münasibətlərinin keyfiyyətcə yeni müstəviyə keçməsinə təkan vermişdir.

Bu baxımdan məhkəmə sisteminin müasirləşdirilməsi üzrə həyata keçirilən köklü islahatlar çərçivəsində məhkəmə fəaliyyətinin elektronlaşdırılması və müxtəlif texnoloji yeniliklərin tətbiqi obyektiv zərurətə çevrilmişdir. «Elektron məhkəmə» informasiya sisteminin yaradılması haqqında 13 fevral 2014-cü il tarixli Sərəncam isə bu sahədə strateji prioritetləri müəyyən etməklə inqilabi təkamülün əsasını qoymuşdur.

Belə ki, «Elektron məhkəmə» informasiya sisteminin yaradılması məhkəməyə müraciət imkanlarının daha da genişlənməsinə, ədalət mühakiməsinin həyata keçirilməsində süründürməçilik və sui-istifadə hallarının qarşısının alınmasına, şəffaflıq və operativliyin təmin edilməsinə, məhkəmə qərarlarının icrasına nəzarətin effektivliyinin artırılmasına, elektron kargüzarlığın və sənəd dövriyyəsinin təmin olunmasına xidmət edəcəkdir.

Təsəvvür edin, bu sistemin işləməsi ilə insanlar artıq məhkəməyə gəlmədən, elektron formada müraciət edə biləcək, proses barədə məlumatları elektron daşıyıcıda, dərhal alacaq, məhkəmə prosesləri audio-video və digər texniki vasitələrlə qeydə alınacaq, habelə prosesi onlayn rejimdə müşahidə etmək imkanı yaradılacaq, proses iştirakçıları məhkəmənin gedişi, qərarlar və onların icra vəziyyəti və s. məlumatları əks etdirən elektron » şəxsi kabinetə» malik olacaq, işlərin elektron dövriyəsi təşkil ediləcəkdir.

Bu sahədə beynəlxalq təcrübəyə müraciət etdikdə maraqlı məqamlar görünür. Məsələn, Sloveniyada kiçik məbləğli iddialar üzrə elektron məhkəmə və icra sisteminin tətbiq olunması ilə 44 məhkəmədə 350 hakim və məhkəmə işçisi tərəfindən görülən iş hazırda cəmi 1 məhkəmədə 4 hakim və 62 məhkəmə işçisi tərəfindən həyata keçirilir. Avstriya, Türkiyə, Sinqapur və digər dövlətlərdə tətbiq edilən təcrübə, o cümlədən iddiaların elektron formada təqdimi və qeydiyyatı, tərəflərin SMS və digər elektron üsullarla məlumatlandırılması, müxtəlif məlumat bazaları ilə inteqrasiyanın aparılması diqqəti xüsusi cəlb edir. Lakin o da qeyd olunmalıdır ki, bütün Avropa məkanında cəmi 4 dövlətin məhkəmə sistemində (Avstriya, Estoniya, Malta və Portuqaliya) müasir İKT-lərin tam tətbiq olunduğunu demək olar.

Eyni zamanda onu da bildirmək istərdim ki, «Elektron məhkəmə» informasiya sisteminin yaradılması əhəmiyyətli olduğu qədər də mürəkkəb və çoxmərhələli prosesdir.

Bununla əlaqədar bu sahədə qarşıda duran vəzifələr Ədliyyə Nazirliyinin geniş kollegiyasında və Məhkəmə-Hüquq Şurasının sonuncu iclasında müzakirə edilmiş, əhatəli tədbirlər planının hazırlanması, zəruri infrastrukturun formalaşdırılması, müasir İKT-lərin daha geniş tətbiqi, müvafiq qanunvericilik layihələrinin hazırlanması və s. məsələlər üzrə konkret tapşırıqlar verilmişdir. 

- Bildiyimizə görə məhkəmə infrastrukturunun müasirləşdirilməsi və qabaqcıl İKT-lərin tətbiqi üzrə genişmiqyaslı işlər görülüb. Bunları «Elektron məhkəmə» informasiya sisteminin yaradılması üçün hazırlıq kimi qəbul etmək olarmı

Məhkəmə sisteminin və infrastrukturun dinamik inkişafının təmini, yeni informasiya və kommunikasiya texnologiyalarının tətbiqi məsələləri ölkə Prezidentinin hələ 2009-cu ildə təsdiq etdiyi Azərbaycan ədliyyəsinin inkişafına dair Dövlət Proqramında əks edilmiş, məhkəmələrdə İKT-lərin tətbiqinin sürətləndirilməsi, müasir tələblərə cavab verən iş prosesinin təşkili, vətəndaşların müraciət imkanlarının genişləndirilməsi ön plana çəkilmişdir.

Həmçinin açıq hökumətin təşviqinə və korrupsiyaya qarşı mübarizəyə dair 2012-2015-ci illər üçün Milli Fəaliyyət Planlarında da vətəndaşların müraciət imkanlarının asanlaşdırılması, insan haqlarının etibarlı təmin edilməsi mexanizmlərinin təkmilləşdirilməsi nəzərdə tutulmuşdur.

Xüsusilə möhtərəm Prezidentimiz tərəfindən ötən ilin «İKT ili» elan olunması ilə əlaqədar bu sahədə tədbirlərimiz daha da genişləndirilmişdir.

Belə ki, son 2 ildə 4 yeni, müasir İKT-lərlə tam təchiz olunmuş məhkəmə binası inşa edilib istifadəyə verilmişdir. Hazırda 10 məhkəmə üçün belə binaların tikintisi aparılır, habelə çoxsaylı yeni məhkəmə binası layihələndirilmiş, digər məhkəmə binalarının bu tələblərə uyğunlaşdırılması üçün intensiv işlərə başlanılmışdır.

Yeni inşa olunan binalarda beynəlxalq tələblərə uyğun iş prosesinin təşkilinə, vətəndaşların müraciət imkanlarının asanlaşmasına xüsusi diqqət yetirilir, proseslərin audio-video yazısını aparan sistemlər, video-konfransların, təqdimatların keçirilməsi, elektron sənəd dövriyyəsi üçün zəruri infrastruktur yaradılır, müasir tipli təhlükəsizlik sistemləri quraşdırılır, vətəndaşlarla qeyri-prosessual münasibətlərin qarşısı alınır.

Həmçinin, Dünya Bankü ilə birgə həyata keçirilən «Ədliyyə sisteminin müasirləşdirilməsi» layihəsi çərçivəsində Məhkəmə-Hüquq Şurası, Ədliyyə Nazirliyi, habelə bir sıra ədliyyə və məhkəmə orqanlarında müasir İT infrastrukturunun qurulması işi tamamlanmış, elektron sənəd dövriyəsi, məhkəmə işlərinin elektron idarəetmə sistemləri, habelə proseslərin elektron qeydiyyatı sistemi hazırlanmışdır. Hazırda həmin sistemlər Bakı şəhəri Yasamal rayon məhkəməsində sınaq rejimində tətbiq olunur.

Təhlillər göstərir ki, məhkəmələrdə ən mühüm problemlərdən biri proses iştirakçılarının məhkəmə iclasının vaxtı və yeri barədə lazımi qaydada məlumatlandırılmamasıdır. Məhkəmə bildirişlərinin vaxtında çatmaması çəkişmə prinsipinə əməl edilməməsi, işlərə qanunla müəyyən edilmiş müddətdə baxılmaması ilə nəticələnir və haqlı şikayətlər doğurur. Bununla əlaqədar «Elektron-bildiriş» informasiya proqramı hazırlanmış və Bakı şəhərinin Xəzər rayon məhkəməsində sınaq rejimində tətbiqinə başlanılmışdır. Bu proqrama uyğun olaraq məhkəmə iclası barədə bildirişlər iş təyin olunan anda hakimin elektron imzası ilə təsdiq olunur və dərhal tərəflərin e-mail ünvanlarına və ya mobil telefonlarına SMS formasında göndərilir.

Eyni zamanda vətəndaşlara hüquqi xidmətin yaxşılaşdırılması məqsədilə məhkəmə sisteminin vahid internet portalı yaradılmışdır. Bu portal vasitəsilə vətəndaşlara məhkəmələrə onlayn rejimində müraciət etmək və cavab almaq, iddia ərizələri və digər məhkəmə sənədlərinin nümunələrini əldə etmək, qəbul günləri və s. barədə ətraflı məlumat almaq imkanı yaradılmışdır.

Məhkəmələrdə təyin edilən işlərin siyahısı və yekun məhkəmə aktları bazasının formalaşdırılaraq portalda yerləşdirilməsi, məhkəmə rüsumlarının elektron qaydada ödənilməsi nəzərdə tutulur. Bu sahədə ölkəmizin təcrübəsindən bir sıra dövlətlər yararlanmaq arzusunu bildirmiş, o cümlədən Xorvatyada aparılan bu işdə azərbaycan modelinə üstünlük verilmişdir.

Hesab edirik ki, bütün bunlar «Elektron məhkəmə» informasiya sisteminin yaradılmasında təcrübi baxımdan əhəmiyyətli olacaqdır. 

- Səhv etmirəmsə Şuranın sonuncu iclası da Yasamal rayon məhkəməsinin qeyd edilən tələblərə uyğun inşa olunmuş binasında keçirilmiş və həmin texnoloji yeniliklər nümayiş etdirilmişdi

Elədir. Onu da qeyd edim ki, məsələnin əhəmiyyətini nəzərə alıb biz həmin iclası yeni tətbiq olunan müasir İKT-lərdən istifadə etməklə, video-konfrans üsulu ilə keçirdik. Və bu üsulla iclasımıza ölkənin bütün bölgələrindən 80-dək məhkəməni təmsil edən hakimlər canlı olaraq qoşuldu.

İctimaiyyət nümayəndələrinin də iştirak etdiyi həmin iclasda Yasamal rayon məhkəməsində sınaq rejimində tətbiq edilən texnoloji yeniliklər nümayiş etdirildi, hakimlərimiz və vətəndaş cəmiyyəti nümayəndələri maraqlı təkliflərlə çıxış etdi. 

- Həmin iclasda məhkəmə sistemində aparılan islahatlar çərçivəsində insanların məhkəməyə əlçatanlığının yaxşılaşdırılması üzrə görülən işlər barədə məlumatlar diqqətimizi cəlb etdi…

Əvvəla onu deyim ki, ədalət mühakiməsinin səmərəliliyinin artırılması üzrə cənab Prezidentin bilavasitə tapşırıqları ilə həyata keçirilən bütün tədbirlərin əsasında vətəndaşların hüquqlarının effektiv məhkəmə müdafiəsinin təşkili dayanır. Bu isə ilk növbədə məhkəməyə çatımlıq imkanının yaxşılaşdırılmasını şərtləndirir.

Təkcə onu qeyd etmək kifayətdir ki, son illər məhkəməyə müraciətlərin asanlaşdırılması məqsədilə 20-dək yeni regional məhkəmələr təsis edilmişdir.

Belə ki, Bakı şəhərində yerləşən respublika miqyaslı apellyasiya məhkəməsi ləğv edilərək, regional xarakterli altı apellyasiya məhkəməsi, Ağır cinayətlərə dair işlər üzrə məhkəmənin əsasında ölkənin dörd bölgəsində ağır cinayətlər məhkəmələri yaradılmış, hərbi məhkəmə sistemi təkmilləşdirilmişdir. Həmçinin dövlət orqanları tərəfindən insan hüquqlarına ciddi əməl olunmasının təmin edilməsi məqsədilə ölkəmizin tarixində ilk dəfə olaraq inzibati ədliyyə institutu təsbit edilmiş və yeddi regional inzibati məhkəmə yaradılmışdır. Bütün bunlar məhkəmələrə müraciət imkanlarının asanlaşdırılması ilə yanaşı, insanlara göstərilən hüquqi xidmətin yaxşılaşdırılmasına və bölgələrdə hüquq təsisatlarının inkişafının stimullaşdırılmasına şərait yaratmışdır.

Eyni zamanda iş yükünün ilbəil (2000-ci illə müqayisədə 8 dəfə) artması məhkəmə araşdırmalarının keyfiyyətinə mənfi təsir göstərən əsas amillərdən biri olmuşdur. Bununla əlaqədar əsaslı təhlillər aparılaraq beynəlxalq təcrübə, o cümlədən ədalət mühakiməsinin səmərəliliyi üzrə Avropa Komissiyasının müqayisəli hesabatları nəzərə alınmaqla hakimlərin ştat sayı 2 dəfə, məhkəmə aparatı işçilərinin sayı isə 75 faiz artırılmış, hər bir hakim üçün əlavə köməkçi ştatları ayrılmışdır.

Bü da öz növbəsində məhkəmələrdə süründürməçilik və digər pozuntuların azalmasına, işlərə daha keyfiyyətlə baxılmasına şərait yaratmışdır. 

- Yəqin ki, insanların haqlı narazılığını doğuran hallara yol verən hakimlərin məhkəmə sistemindən uzaqlaşdırılması, o cümlədən sonuncu iclasda 10 hakim barədə intizam icraatının başlanılması da məhkəmə fəaliyyətinin təkmilləşməsinə təsirsiz ötmür

Əvvəla onu deyim ki, ölkəmizdə hakimlərin intizam məsuliyyətinə cəlb edilməsi proseduru beynəlxalq təcrübədə mövcud olan ən demokratik əsaslar nəzərə alınmaqla müəyyən olunub. Belə ki, hakimlər barədə intizam icraatı yalnız qanunda nəzərdə tutulmuş zəruri əsaslar olduqda başlanılır. İntizam icraatı üzrə araşdırma isə Şuranın hakim üzvü tərəfindən aparılır. Üç ayadək davam edən bu araşdırma dövründə barəsində intizam icraatı başlanılmış hakim bütün materiallarla tanış edilir, onun izahatları dinlənilir və Şuranın iclasına ətraflı məruzə hazırlanır.

Məhkəmə-Hüquq Şurasının iclasında intizam məsuliyyəti məsələsinə baxılan hakimə özünün seçdiyi vəkilin və ya hakim yoldaşının köməyindən istifadə etməklə müdafiə olunmaq, Şura üzvlərinə etiraz etmək hüququnun verilməsi, səsvermədə yalnız Şuranın hakim üzvlərinin iştirak etməsi, habelə qəbul edilmiş qərardan Ali Məhkəmənin Plenumuna şikayət hüququnun təsbit olunması intizam icraatı prosedurunun obyektivliyinə əlavə şərait yaradır.

Şura fəaliyyət göstərdiyi dövr ərzində insanların haqlı narazılığını doğuran, o cümlədən korrupsiyaya şərait yaradan hallara, süründürməçiliyə və s. pozuntulara yol verən hakimlərə qarşı daim barışmaz mövqedə olub. Təbii ki, öz fəaliyyəti ilə məhkəmə hakimiyyətinin nüfuzuna və hakimin yüksək adına xələl gətirən, haqlı narazılıq doğuran hakimlər məhkəmə sistemində qala bilməzlər.

Məsələn, ötən il intizam qaydasında 2, qiymətləndirmə nəticəsində 4 hakimin səlahiyyətlərinə xitam verilmiş, 5 nəfər tutduğu vəzifədən azad olunmuş, habelə 3 məhkəmə sədri aşağı işə keçirilmişdir. Ümumilikdə isə Şuranın fəaliyyəti ərzində 161 hakim barədə intizam icraatı üzrə qərar qəbul edilmiş, kobud pozuntulara və digər neqativ hallara yol verən 70 hakim məhkəmə sistemindən kənarlaşdırılmışdır.

Təkcə korrupsiyaya şərait yaradan hallara yol veridklərinə görə 5 hakimin səlahiyyətlərinə vaxtından əvvəl xitam verilmiş, 7 nəfər tutduğu vəzifədən azad olunmuş, habelə digər intizam tədbirləri görülmüşdür.

Hər bir hakim bilməlidir ki, insan haqlarının təmin etmək, qərəzsiz və ədalətli olmaq, məhkəmə hakimiyyətinin nüfuzuna xələl gətirən hər cür hərəkətdən çəkinmək, etik davranış qaydalarına dürüst əməl etməklə vətəndaşlara qayğılı münasibət göstərmək onun ən ümdə vəzifəsidir. Əks təqdirdə o, yüksək hakim adına layiq ola bilməz. 

- Son illərdə hakim korpusunda gənc hakimlərin üstünlük təşkil etməsinin şahidi oluruq…

Doğrudur. Məhkəmə sisteminin hakim adına layiq olmayan şəxslərdən təmizlənməsi, onları əvəzləyəcək yüksək biliyə və mənəvi keyfiyyətlərə malik gənc hüquqşünasların seçimi prosesi ilə paralel həyata keçirilir.

Bu seçim Avropa Şurasında ekspertizadan keçirilərək yüksək dəyərləndirilmiş mütərəqqi Qaydalar əsasında aparılır. Həmin qaydalarla 4 seçim prosesi təşkil olunmuşdur. 10-larla yerli və beynəlxalq təşkilatların, diplomatik korpusların nümayəndələri tərəfindən müşahidə edilən həmin proseslərdə 2600 hüquqşünas iştirak etmiş, şərəfli hakim adına isə yalnız 307 nəfər layiq görülmüşdür. Kadr seçimi tariximizdə ilk dəfə olaraq imtahanlar onlayn rejimdə internet vasitəsilə canlı yayımlanmışdır. Bütün müşahidəçilər imtahanların şəffaf və obyektivliyi ilə bağlı müsbət rəylər vermiş, nüfuzlu beynəlxalq təsisatlar, o cümlədən Avropa Şurası Ədalət mühakiməsinin səmərəliliyi üzrə Komissiyası (CEPEJ) və Avropa İttifaqı bu sahədə Azərbaycan təcrübəsinin tətbiqini tövsiyə etmişlər.

Gördüyümüz bütün bu tədbirlər nəticəsində biz məhkəmə sisteminə ayrılmış və vakant qalmış ştatların tam əksəriyyətinin komplektləşdirilməsinə nail olduq. Təsəvvür edin 2007-ci ildə Bakı şəhərinin rayon məhkəmələrində faktiki olaraq 45 hakim fəaliyyət göstərirdisə, hazırda bu rəqəm 101 təşkil edir. Həmçinin, Apellyasiya məhkəmələri hakimlərinin sayı 3 dəfəyə, Ali Məhkəmə hakimlərinin sayı isə 2 dəfəyədək artırılmışdır.

Onu da qeyd etmək istərdim ki, hazırda bütün hakim korpusunun 60%-i, o cümlədən Bakı şəhəri üzrə 80%-i, apellyasiya instansiyası məhkəmələri üzrə isə yarıya qədəri yeni, şəffaf prosedurlarla seçilmiş gənc nəsil hakimlərdir. 

- Gənc hakimlərin məhkəmə sistemində üstünlük təşkil etməsi hansı keyfiyyət dəyişikliklərinə səbəb olmuşdur

Görülən ardıcıl tədbirlərin məhkəmələrə inamın artmasına və ədalət mühakiməsinə çatımlılığa müsbət təsirinin nəticəsidir ki, 2013-cü ildə məhkəmələrə daxil olan mülki xarakterli işlərin sayı ilbəil, o cümlədən 2012-ci ilə nisbətən 13% artaraq 180 minə çatmışdır. Əlbəttə hakimlərin iş yükünün artması bizi narahat edən faktordur. Lakin insanların pozulmuş hüquqlarının müdafiəsi üçün yuxarı icra, yaxud digər hüquq-mühafizə orqanlarına deyil, məhz məhkəmələrə müraciət etməyi üstün tutması və mübahisələrin məhkəmə müstəvisində həllini tapması bizi sevindirir.

Təsadüfi deyil ki, 2013-cü ildə birinci instansiya məhkəmələrində təmin olunan iddiaların sayı artaraq mülki işlər üzrə 93%, iqtisadi mübahisələr üzrə 95%, inzibati mübahisələr üzrə isə 80.5% təşkil etmişdir. Bütün mülki işlər üzrə yekun qərarların 88,5%-i, cinayət işləri üzrə hökmlərin isə 70 %-i ilə tərəflər razılaşmış, başqa sözlə həmin işlərdən apellyasiya şikayəti və ya protesti verilməmişdir.

Xüsusilə vurğulamalıyam ki, birinci instansiya məhkəmələrinin mülki işlər üzrə yekun qərarlarının 96,4%-nin, iqtisadi mübahisələr üzrə 98%-nin, inzibati mübahisələr üzrə 90,3-nin, cinayət işləri üzrə isə 90,2%-nin dəyişdirilməyərək sabit qalması müsbət keyfiyyət dəyişikliyinin göstəricisidir. 

-Bəzi hallarda mətbuatda Avropa Məhkəməsinə Azərbaycandan olan şikayətlərin və məhkəmənin ölkəmizə qarşı qərarlarının guya artması qeyd olunur və bu məhkəmə sistemindən narazılıq fonunda göstərilir…

Heç bir dövlət ədalət mühakiməsinin tam təkmil olmasını deyə bilməz. Avropa Məhkəməsinin ötən il bütün avropa dövlətləri üzrə çıxardığı qərarların üçdə birinin məhz ədalətli məhkəmə araşdırması hüququnun pozuntusu ilə bağlı olması bunu bir daha sübut edir.

Avropa Məhkəməsinin həmin qərarları ilk növbədə hüquq sisteminin daha da təkmilləşdirilməsi və inkişafı, insan haqlarının etibarlı təminatı naminə əsaslı mənbə kimi qəbul olunur. Elə Məhkəmənin presedent hüququ da məhz buna xidmət edir. Lakin təəssüf ki, Avropa Məhkəməsinin ölkəmizlə bağlı qərarları bəzi hallarda ucuz sensasiya yaratmaq, məhkəmə-hüquq sisteminə qərəzli qiymət vermək, yaxud onun fəaliyyətinə kölgə salmaq naminə istifadə olunur.

O ki, qaldı Azərbaycana qarşı çıxarılan qərarların sayına, onlar nəinki artıb, əksinə 2013-cü ildə azalaraq 8 qərar təşkil edib. Halbuki, konvensiyanın tələblərinin pozulması ilə bağlı əhalisinin sayı Azərbaycanla təxminən eyni olan Macarstana qarşı 40, Yunanstana qarşı isə 32 qərar çıxarılıb. Əhalisinin sayı ölkəmizə nisbətən daha az olan Bolqarstana, Moldovaya, Slovakiyaya qarşı çıxarılan qərarların sayı Azərbaycanla müqayisədə 2-3 dəfə çoxdur.

Ümumiyyətlə, Avropa Məhkəməsinə Azərbaycandan daxil olan olan şikayətlərin sayı ümumi Avropa göstəricisindən 2 dəfədən çox aşağıdır.

Amma bu bizdə heç də arxayınlıq yaratmır, Avropa Konvensiyasının və məhkəmə presedentlərinin öyrənilməsi və tətbiqi, habelə hüquq sistemimizin inkişafı naminə istifadəsi işi əzmlə davam etdirilir. 

-Fikrət müəllim, bizə vaxt ayırdığınıza və dəyərli fikirlərinizlə bölüşdüyünüzə görə dərin minnətdarlığımızı bildirir, bilavasitə insanlara, onların hüquqlarının etibarlı təminatına yönəlmiş məhkəmə islahatlarının həyata keçirilməsində uğurlar arzulayırıq.

Müsahibəni qələmə aldı
R.Həsənov

JLC.QOV.AZ

 

Qız qaçırtma adətdir yoxsa cinayət?

2014/07/05 15:23
Qız qaçırtma adətdir yoxsa cinayət?

Sadiq ƏfəndiyevBəli, qızın evlənmək məqsədilə öz iradəsi əleyhinə zorla qaçırılması qədim adətlərin qalığıdır. Lakin sonradan bu cür adətlər qanunvericiliklə kriminallaşdırılmış, qadağan olunmuş adət hesab olunmuşdur.

Ümumiyyətlə bu cinayətin əmələ gəlmə tarixi qədim adətlərin təşəkkül tapdığı dövrə gedib çıxır.  Təsadüfi deyildir ki, bəzən bu cinayəti feodal-bəy münasibətlərinin qalıqları da adlandırırlar. Əslində qız qaçırtma adətinin yaranması daha əvvəlki dövrlərə təsadüf edir. Bu adət bir sıra Qafqaz, Orta Asiya, türk dilli və s. xalqlarda hələ də mövcuddur.

Hüquqşünaslıqda istifadə olunan «qadının evlənmək məqsədilə oğurlanması» ifadəsi məişət dilimizdə «qız qaçırtma» ifadəsi kimi işlədilir. Lakin nəzərə almaq lazımdır ki, məişətdə işlədilən «qız qaçırtma» ifadəsi daha geniş mənalıdır. Belə ki, bu ifadə altında qızın evlənmək məqsədilə zorla qaçırılması ilə yanaşı qızın valideynlərindən xəbərsiz evlənmək məqsədilə sevdiyi oğlana qoşulub getməsi də başa düşülür. Hüquqi aspektdə isə bu məsələnin yalnız birinci tərəfi, yəni qızın evlənmək məqsədilə zorla qaçırılması nəzərdən keçirilir.

2000-ci ildən qüvvədə olan Azərbaycan Respublikasının Cinayət Məcəlləsi əvvəlki Cinayət Məcəlləsindən fərqli olaraq qadının evlənmək məqsədilə oğurlanmsını ayrıca maddədə deyil, adam oğurluğuna görə məsuliyyətin müəyyən edildiyi 144-cü maddəsinin tərkibində nəzərdə tutmuşdur. Ümumiyyətlə adam oğurluğu cinayəti müxtəlif motivlərlə törədilə bilər. Bunlardan biri də evlənmək məqsədilə qadının oğurlanmasıdır. «Tamah» motivindən başqa digər motivlər, o cümlədən «evlənmək məqsədi» hər hansı hüquqi əhəmiyyət kəsb etmir və təqsirkar şəxs adam oğurluğu cinayətinə görə məsuliyyətə cəlb edilir.

Nəzərə almaq lazımdır ki, Cinayət Məcəlləsinin 144-cü maddəsində adam oğurluğu cinayətinə anlayış verilməmişdir. Bu da praktikada hüquqi tövsif məsələlərində, o cümlədən oxşar cinayət tərkiblərinin (qanunsuz azadlıqdan məhrum etmə və s.) fərqləndirilməsində müəyyən çətinliklər yaratmaqla, qeyd olunan cinayətin subyektiv qaydada şərhinə geniş meydan açmışdır. Lakin cinayət hüquq doktrinasından və məhkəmə təcrübəsinin bərqərar etdiyi mövqedən çıxış edərək deyə bilərik ki, adam oğurluğu dedikdə şəxsin iradəsi əleyhinə psixi və ya fiziki zor tətbiq etməklə yaxud belə zorun tətbiq ediləcəyi hədəsi ilə onun olduğu yerdən götürülərək digər yerə aparılmaqla qanunsuz saxlanılması başa düşülür. Oğurlanan şəxsin bu cür saxlanılması qanunsuz azadlıqdan məhrum etmə hərəkətləri ilə müşayiət olunsa da, bu cinayətin törədilməsi zamanı qeydə alınan qanunsuz azadlıqdan məhrum etməni CM-nin 145-ci maddəsində müstəqil cinayət tərkibi kimi nəzərdə tutulmuş qanunsuz azadlıqdan məhrum etmə cinayətindən fərqləndirmək lazımdır. Belə ki, göstərilən halda qanunsuz azadlıqdan məhrum etmə müstəqil cinayət tərkibi kimi deyil, adam oğurluğu cinayətinin tərkib hissəsi kimi özünü göstərir.

Cinayətin obyekti qismində cinayətdən zərər çəkən şəxsin, o cümlədən oğurlanan qadının azadlığı çıxış edir. Cinayət formal tərkiblidir, yəni qadının aparılaraq başqa yerdə saxlandığı andan cinayət başa çatmış hesab edilir. Qadının başqa yerdə saxlanması müddətinin əməlin tövsifi üçün heç bir əhəmiyyəti yoxdur. Cinayət subyektiv cəhətdən birbaşa qəsdlə törədilir, təqsirkar şəxs qadını onun iradəsi əleyhinə oğurtladığını dərk edir və bunu arzulamış olur. Bu cinayətə görə məsuliyyət 14 yaşdan yaranır. Digər tövsifedici əlamətlər olmadığı, yəni sadə adam oğurluğu cinayəti üçün 5 ildən 10 ilədək müddətə azadlıqdan məhrum etmə cəzası nəzərdə tutulmuşdur.

Cinayət Məcəlləsinin 144.2-ci və 144.3-cü maddəsində cinayətin ağırlaşdırıcı (tövsifedici) əlamətləri nəzərdə tutulmuşdur. Cinayətin iki və ya daha çox şəxs barəsində törədilməsi, təqsirkar üçün aşkar surətdə hamilə vəziyyətdə olan qadına qarşı törədilməsi, bir qrup şəxs, qabaqcadan əlbir olan bir qrup şəxs, mütəşəkkil dəstə və ya cinayətkar birlik (cinayətkar təşkilat) tərəfindən törədilməsi, zərərçəkmiş şəxsin həyatı və ya sağlamlığı üçün təhlükəli olan zor tətbiq etməklə törədilməsi, silahdan yaxud silah qismində istifadə edilən əşyalardan istifadə etməklə törədilməsi, tamah məqsədi ilə və ya sifarişlə törədilməsi 8 ildən 12 ilədək müddətə azadlıqdan məhrum etmə cəzası ilə, cinayətin yetkinlik yaşına çatmayan şəxs barəsində törədilməsi və ya ehtiyatsızlıqdan zərərçəkmiş şəxsin  ölümünə və ya digər ağır nəticələrə səbəb olması 10 ildən 15 ilədək müddətə azadlıqdan məhrum etmə cəzası ilə cəzalandırılır.

Eyni zamanda maddənin sonunda cinayət törətmiş şəxsin davranışının istiqamətləndirilməsinə yönəlmiş stimullaşdırıcı qeyd nəzərdə tutulmuşdur. Maddənin qeydinə görə əməllərində başqa cinayətin tərkibi olmayan və oğurlanmış adamı könüllü azad edən şəxs cinayət məsuliyyətindən azad edilir. Göründüyü kimi, adam oğurluğu cinayətini törətmiş şəxsin maddənin qeydinə əsasən cinayət məsuliyyətindən azad edilməsi üçün iki vacib şərtin məcmu halda mövcudluğu zəruridir. Birinci şərtin mahiyyəti ondan ibarətdir ki, təqsirkar şəxsin əməlində adam oğurluğu cinayətindən başqa cinayətin tərkibi olmamalıdır. Məsələn, bəzən qadının evlənmək məqsədilə oğurlanması ona müxtəlif dərəcəli bədən xəsarətlərinin yetirilməsi, o cümlədən oğurlandıqdan sonra zorlanması və s. bu kimi cinayətkar hərəkətlərlə müşayət edilir. İkinci şərtin mahiyyəti isə ondan ibarətdir ki, təqsirkar şəxs oğurladığı şəxsi könüllü surətdə, yəni öz sərbəst iradəsi ilə azad etməlidir. Bu hərəkət o zaman könllü hesab olunur ki, təqsirkar oğurladığı adamı saxlamaq imkanlarının olmasına baxmayaraq hansısa bir motivlə onu azad edir. Bu zaman motiv heç bir hüquqi əhəmiyyət kəsb etmir.  Cinayəti törədən şəxsin hansısa məcburiyyətdən yaxud özündən asılı olmayan səbəblərdən qadını azad etməsi onun cinayət məsuliyyətindən azad olunmasına səbəb ola bilməz.

Qeyd etdik ki, bəzən qadının oğurlanması başqa cinayətlərlə də müşayiət olunur. Bunlardan ən geniş yayılmışı oğurlanmış qadının onunla evlənmək istəyən və bu məqsədlə onu oğurlayan şəxs tərəfindən zorlanması, yəni qadının öz iradəsi əleyhinə cinsi əlaqəyə məruz qoyulmasıdır. Bu cür şəraitdə zorlamanın motivi çox hallarda zorlama cinayətinin real motivindən fərqli olur. Bu cür zorlama əksər hallarda cinsi ehtirasın təmin edilməsinə deyil, oğurlanmış qadının gələcəkdə şikayət etməsinin qarşısını almağa yönəlir. Təcrübədə tez-tez rast gəlinmiş bir haldır ki, oğrlanaraq zorlanmış qadınlar bəzən cəmiyyətdə hökmran olan milli görüşlərdən çıxış edərək düşünür ki, onun şikayəti və ittihamedici ifadələri əsasında cinayət törədən şəxs uzun müddətli azadlıqdan məhrum etmə cəzasına məhkum olunacaq, zorlandığı üçün isə başqa kişilər onunla evlənmək istəməyəcəklər. Ağrılı haldır ki, bəzən bu cür cinayət törətmiş şəxslər bu üsuldan istifadə etməklə oğurladıqları qadının şikayətdən imtina etmələrinə, öz xeyirlərinə bəraətverici izahat və ifadələr verməsinə, nəticədə cinayət məsuliyyətindən kənarda qalmağa nail olurlar. Cinayət təqibini həyata keçirən orqanlar isə müəyyən obtektiv səbəblərdən, yəni bəzi hallarda mötəbər sübütların əldə olunmasının mürəkkəbliyi, təqsirsizlik prezumpsiyası və s. səbəblərdən əsl həqiqəti ortaya çıxara bilmirlər.

Bununla belə qeyd olunan cinayətkar üsullardan istifadə etməklə evlənmək niyyətində olan gənclərimiz unutmamalıdırlar ki, qadına qarşı törədilmiş bu cür cinayət onun şüurunda nifrət hissini əmələ gətirən dərin psixoloji dəyişikliyə səbəb olur ki, bu da gələcək ailəni mənəvi əsaslardan məhrum edir və bir çox hallarda ailənin dağılmasına səbəb olur.

 

Sadiq Əfəndiyev

hüquqşünas

“Məhkəməyə etimad” layihəsinin uğurlu tətbiqi

2013/07/29 17:10
“Məhkəməyə etimad” layihəsinin uğurlu tətbiqi

Cəlilabad Rayon Mədəniyyət Evində Müvəkkil Hüquq Mərkəzinin Azərbaycanda ilk dəfə həyata keçirilən “Məhkəməyə etimad” layihəsinin ilkin nəticələrinə həsr olunmuş tədbir keçirilib.   Tədbirdə Müvəkkil Hüquq Mərkəzinin sədri Səməd Vəkilov çıxış edərək bildirdi ki, mərkəzin apardığı monitorinq nəticəsində Cəlilabad Rayon Məhkəməsində 2008-ci il ərzində məhkəmənin hakimləri tərəfindən qəbul edilmiş qətnamə və hökmlərdən apellyasiya şikayətinin verilməməsi məhkəməyə etimadın ən yüksək nümunəsidir.

Cəlilabad Rayon Məhkəməsinin təcrübəsi digər məhkəmələr üçün nümunə olmalıdır. Sonra Müvəkkil Hüquq Mərkəzinin nəzdində yaradılmış ekspert qrupunun üzvləri -AMEA-nın əməkdaşı, filologiya elmləri namizədi Seyfəddin Rzasoy, Müstəqil Elmi-Praktik Hüquq Mərkəzinin rəhbəri Aydın Kərimov, Bakı Dövlət Universtetinin dosenti, hüquq elmləri namizədi, Hüquqi Tədqiqatlar Mərkəzinin rəhbəri Bəxşeyiş Əsgərov, AMEA-nın Fəlsəfə, Sosiologiya və Hüquq İnstitutunun şöbə müdiri, fəlsəfə elmləri doktoru Fizuli Qurbanov çıxış etdilər. Onlar bildirdilər ki, il ərzində Cəlilabadda keçirilən monitorinq hüquqi-siyasi və maarifləndirmə baxımından önəmli olub. Əsas hədəfi ölkəmizdə hüquq mədəniyyətinin inkişafı olan monitorinqdən əldə edilən nəticələr rayonda icra və məhkəmə hakimiyyətlərinin birgə səmərəli fəaliyyətinin bəhrəsidir. Rəhbərlik polis, prokurorluq və məhkəmə orqanları ilə əhali arasında sağlam hüquqi-demokratik mühit yarada bilib. Cəlilabadda ədalətin qorunması, hüquq və azadlıqların təminatı, pozulmuş hüquqların bərpası sahəsində qazanılanlar ölkəmizdəki hüquqi-demokratik dövlət quruculuğu proseslərinin tərkib hissəsi və məntiqi davamı olmaq baxımından fərəh doğurur. Cəlilabad Rayon İcra Hakimiyyətinin başçısı Əziz Əzizov insan taleylərinə təsir edən məhkəmə hökmlərinin tam ədalətli olması zərurətinə diqqəti cəlb etdi və məhz bu əyalət bölgəsində məhkəmənin yüksək nüfuz, etimad qazanmasına müsbət münasibətini açıqladı. Rayonun məhkəmə heyətini təbrik edən icra hakimiyyətinin başçısı Cəlilabad təcrübəsinin yayılması təşəbbüsündən məmnunluğunu ifadə etdi.

Sonda Cəlilabad Rayon Məhkəməsinin sədri Əliəjdər Ələkbərova, hakimlər Ələsgər Novruzova, Mirələm Quliyevə və başqalarına məhkəməyə etimadın yüksək səviyyəyə çatdırılmasında xidmətlərinə görə fəxri diplomlar verildi.

 

Əli NƏCƏFXANLI,

“Xalq qəzeti”nin bölgə müxbiri    Xalq qəzeti.- 2009.- 25 iyun.- S. 7.

Azərbaycanın məhkəmə tarixində nadir hadisə

17:08
Azərbaycanın məhkəmə tarixində nadir hadisə

Ötən il Cəlilabadda məhkəmənin çıxardığı 600-dək qərardan bir dənə də apelyasiya şikayəti verilməyib

2008-ci ildə Cəlilabad rayonunda yerli məhkəmə orqanlarının çıxardığı 600-dək qərarlardan bir dənə də olsun, apelyasiya şikayəti verilməyib. Müvəkkil Hüquq Mərkəzi “Məhkəməyə etimad” layihəsi çərçivəsində cənub bölgəsi də daxil olmaqla 10-a yaxın rayonda apardığı monitrinqlərdən sonra bu nəticəyə gəlib.

Təşkilatın apardığı monitorinq və araşdırmaların nəticələri bu gün Cəlilabadda yerli icra hakimiyyəti və hüquq-müafizə orqanlarının iştirakı ilə ictimaiyyətə açıqlanıb. Müvəkkil Hüquq Mərkəzinin sədri Səməd Vəkilov bildirib ki, təşkilat ilk dəfə olaraq “Məhkəməyə etimad” layihəsini Cəliabadda həyata keçirib. Layihə çərçivəsində monitorinq qrupunun nümayəndələri 5 dəfə rayonda müvafiq araşdırmalar və sorğular aparıb. Onun sözlərinə görə, tanınmış hüquqşünasların, sosioloq-alimlərin daxil olduğu monitorinq qrupu bu cür sorğu və araşdırmaları cənub bölgəsinin digər rayonlarında da həyata keçirib.

“Amma biz ən yüksək nailiyyəti Cəlilabadda üzə çıxardıq. Ötən bir il ərzində məhkəmənin hakimləri tərəfindən qəbul edilmiş 600-ə yaxın qətnamə və hökmlərdən apelyasiya şikayətinin verilməməsi Azərbaycanın məhkəmə tarixində görünməmiş hadisədəir. Bu, məhkəməyə etimadın ən yüksək nümunəsidir. Biz hüquqşünaslar hesab edirik ki, Cəlilabad Rayon Məhkəməsinin bu təcrübəsi digər məhkəmələr üçün örnək olmalıdır” — deyə, Səməd Vəkilov qeyd edib.

Mərkəzin sədri onu da bildirib ki, layihənin əsas məqsədi Azərbaycanda hüquq mədəniyyətinin səviyyəsini qaldırmaq, qabaqcıl təcrübəni ictimaiyyətə təqdim etmək və beləliklə, onun daha geniş yayılmasına nail olmaqdır.

Bakı Dövlət Universitetinin dosenti, Hüquqi Tədqiqatlar Mərkəzinin sədri Bəxşeyiş Əsgərov isə nəhayət, Azərbaycanda hüquqşünasların, hakim və vəkillərin də adınının müsbət hadisələrdə hallandırılmasından fərəh hissi keçirdiyini deyib. Onun sözlərinə görə, Müvəkkil Hüquq Mərkəzinin bu tədqiqatları məhkəmə qərarları və onun icrasına əsaslanıb: “Ötən bir ildə Cəlilabadda məhkəmə qərarlarının 95 faizdən çoxu icra olunub və indi bu rayonda icrasız bir dənə də məhkəmə işi qalmayıb. Bu təcrübə göstərir ki, Cəlilabadda vəkil, iddiaçı, məhkəmə qarşılıqlı olaraq bir-birinə inanıb və qərarlar ədalətli olub. Deməli, istək olsa, subyektivlik rol oynamasa, məhkəmələr ədalətli qərarlar çıxara bilər”.

Baxşeyiş Əsgərov maraqlı bir məqamı xüsusilə qeyd edib. Onun sözlərinə görə, Azərbaycanın məhkəmə tarixində nadir hadisə sayılan bu faktın Bakıda, Gəncədə, digər iri şəhərlərdə yox, kiçik və ucqar rayonda qeydə alınması təşəbbüslərin artıq yuxarıdan deyil, aşağıdan gəldiyini göstərir: “Məhkəmələr ədalətli olmasa, heç bir ölkədə inkişafdan, hüquqi dövlət quruculuğundan danışmağa dəyməz. Hətta müstəqillik atributlarına hörmətdən də söhbət gedə dəyməz. Ona görə də digər məhkəmələr Cəlilabaddakı bu təcrübədən özü üçün nümunə götürməlidir”.

Ədliyyə nazirinin sabiq müavini, Müstəqil Elmi-Praktik Hüquq Mərkəzinin rəhbəri Aydın Kərimov isə Azərbaycan cəmiyyətində qanunların ədalətli icrası imkanlarından danışıb. O, qeyd edib ki, qanunları ədalətli icra etmək üçün ilk növbədə ədalətli və ləqayətli məmurlar olmalıdır. Onun sözlərinə görə, indi Azərbaycan məhkəmələrinin ən böyük problemi qərar və qətnamələrin icrası sahəsindədir.

Tədbirdə çıxış edən Cəlilabad Rayon İcra hakimiyətinin başçısı Əziz Əzizov isə “Məhkəməyə etimad” layihəsi çərçivəsində aparılan araşdırmaların nəticələrini şəffaf şəkildə ictimaiyyətə açıqladığına görə monitorinqin qrupunun üzvlərinə təşəkkür edib. O, həmçinin Cəlilabad ictimaiyyətini, məhkəmə, prokurorluq, polis orqanlarının bütün əməkdaşlarını təbrik edib.

İcra başçısı ötən il ərzində rayonda məhkəmə qərarlarından apelyasiya şikayəti verilməməsinin səbəbini belə izah edib: “Hər yerdə olduğu kimi, Cəlilabadda da müxtəlif səbəblər üzündən hüquq pozuntusu ilə üzləşən insanlar çoxdur. Ancaq biz belə halların ədalətli həllinə nail olmaq üçün əlaqələndirilmiş formada işləyirik. Cəlilabadda iddiaçı-vəkil-hakim münasibətləri məmur-vətəndaş münasibətlərindən daha çox insani münasibətlərə söykənir. Bu münasibət vətəndaşlarla icra hakimiyyəti orqanları, o cümlədən məhəkəmə arasında qarşılıqlı inam və hörmət yaradır. Bu səbəbdən bizim rayonda heç bir məhkəmə qərarı icra olunmamış qalmır”.

Tədbirin sonunda Cəlilabad Rayon Məhkəməsinin sədri Əliəjdər Ələkbərov, məhkəmənin hakimləri Mirələm Quliyev, Ələsgər Novruzov, Məhkəmə İcraçıları şöbəsinin bölmə rəisi Şöhlət Şahverdiyev, məhkəmə aparatının rəhbəri Faiq Şükürov və Cəlilabad Rayon Hüquq Məsləhətxanasının müdiri Xandadaş Əliyev Azərbaycanda hüquq mədəniyyətinin inkişafı və məhkəməyə etimadın yüksək səviyyəyə qaldırılmasındakı xidmətlərinə görə Müvəkkil Hüquq Mərkəzinin fəxri diplomları ilə mükafatlandırılıb.

Xatırladaq ki, Müvəkkil Hüquq Mərkəzi “Məhkəməyə etmiad” layihəsinin icrasına bu ilin mayında başlayıb. Layihə çərçivəsində cənub bölgəsində, Bakı, Göyçay və Mingəçevir şəhərində əhali arasında, habelə elektron KİV-də rəy sorğuları aparıb. Layihənin icraçıları Faiq Əlizadə, Sevinc Bayramova, Taleh Ağayev və Fərqanə Vəkilovadır. Ekspert qrupuna isə Seyfəddin Rzasoy, Aydın Kərimov, Bəxşeyiş Əsgərov, Füzuli Qurbanov, Həsən Əlibəyli, Əhməd Qəşəmoğlu, Əkbər Bağırov, Amil Əsgərov daxildir.

Elxan SALAHOV

Bakı-Cəlilabad-Bakı